از پر کردن اوقات فراغت تا کشف استعداد
روایت تابستان متفاوت دانش‌آموزان ناحیه ۴ کرج
– با آغاز فصل تابستان، غنی‌سازی اوقات فراغت دانش‌آموزان به یکی از مهم‌ترین برنامه‌های آموزش و پرورش تبدیل می‌شود؛ فرصتی که می‌تواند علاوه بر ایجاد نشاط و سرگرمی، زمینه‌ای برای مهارت‌آموزی، استعدادیابی و تقویت مشارکت اجتماعی دانش‌آموزان فراهم کند. اینک که در آستانه پایان فصل تابستان هستیم فرصتی دست داد تا با فرزاد اسکندری معاون پرورشی و تربیت بدنی ناحیه چهار کرج که در تابستان امسال با اجرای طرح «هر دانش‌آموز یک مهارت» و فعال‌سازی ۱۰۰ پایگاه اوقات فراغت، مجموعه‌ای از ۴۱۹ رشته آموزشی، فرهنگی، هنری، مهارتی و ورزشی را برای دانش‌آموزان پیش‌بینی و اجرا کرده است، گفتگو کنبم.
برنامه‌های معاونت پرورشی ناحیه ۴ برای غنی‌سازی اوقات فراغت دانش‌آموزان در تابستان امسال چه بود و چه اقداماتی انجام دادید؟
امسال رویکرد ما این بود که اوقات فراغت دانش‌آموزان صرفاً به برگزاری چند کلاس محدود نشود، بلکه تابستان را به فرصتی برای مهارت‌آموزی، کشف استعداد، افزایش نشاط و تقویت مهارت‌های اجتماعی تبدیل کنیم. بر همین اساس، طرح محوری ما با عنوان «هر دانش‌آموز یک مهارت» اجرا شد؛ یعنی تلاش کردیم هر دانش‌آموز در پایان دوره حداقل یک مهارت جدید و کاربردی کسب کرده باشد. در ناحیه چهار کرج ۱۰۰ پایگاه اوقات فراغت فعال شد و در مجموع ۴۱۹ رشته آموزشی، فرهنگی، هنری، مهارتی و ورزشی به دانش‌آموزان ارائه شد. در کنار کلاس‌ها، برگزاری اردوهای فرهنگی و تفریحی، استفاده از امکانات ورزشی مانند استخر و زمین چمن و برنامه‌های انگیزشی برای دانش‌آموزان فعال نیز پیش‌بینی و اجرا شد.
چه تفاوتی میان برنامه‌های تابستانی امسال با سال‌های گذشته وجود داشت؟
مهم‌ترین تفاوت امسال، تغییر نگاه از «پر کردن اوقات فراغت» به «غنی‌سازی هدفمند اوقات فراغت» بود. در گذشته ممکن بود تمرکز اصلی روی برگزاری کلاس باشد، اما امسال تلاش کردیم دانش‌آموز در انتخاب فعالیت نقش داشته باشد و در کنار تفریح و نشاط، یک مهارت واقعی هم یاد بگیرد. همچنین تلاش کردیم تنوع رشته‌ها بیشتر شود و فعالیت‌های فرهنگی، هنری، ورزشی و مهارتی در کنار یکدیگر قرار بگیرند. افزایش استقبال دانش‌آموزان نسبت به سال گذشته نیز نشان‌دهنده اثرگذاری این رویکرد بوده است.
چه تعداد پایگاه اوقات فراغت در استان البرز فعال بود و چه رشته‌هایی را پوشش دادند؟
در استان البرز در تابستان امسال حدود یک هزار پایگاه اوقات فراغت فعال شد و بر اساس اعلام معاون پرورشی و فرهنگی استان، حدود ۱۵۰ هزار دانش‌آموز در این پایگاه‌ها حضور داشتند. این پایگاه‌ها مجموعه متنوعی از فعالیت‌های فرهنگی، هنری، قرآنی، ورزشی، مهارتی و آموزشی را پوشش دادند. در ناحیه چهار نیز ۱۰۰ پایگاه با ۴۱۹ رشته فعالیت داشتند.
برای جذب دانش‌آموزانی که علاقه‌ای به حضور در کلاس‌های تابستانی نداشتند، چه برنامه‌های نوآورانه‌ای در نظر گرفته بودید؟
یکی از مسائل مهم ما همین موضوع بود. همه دانش‌آموزان علاقه‌مند به کلاس‌های سنتی نیستند؛ بنابراین تلاش کردیم برنامه‌ها را از حالت کلاس‌محور صرف خارج کنیم. فعالیت‌های ورزشی، اردو، برنامه‌های گروهی، فعالیت‌های هنری، مهارت‌های کاربردی و استفاده از ظرفیت کانون‌ها را توسعه دادیم. همچنین تلاش کردیم خود دانش‌آموز در انتخاب مهارت مورد علاقه‌اش نقش داشته باشد. در واقع پیام ما این بود که تابستان فقط کلاس نیست؛ تجربه، دوستی، مهارت و کشف استعداد است.
نقش کانون‌های فرهنگی، تربیتی و دارالقرآن‌ها در اجرای برنامه‌های تابستانی چیست؟
کانون‌های فرهنگی و تربیتی و دارالقرآن‌ها از مهم‌ترین ظرفیت‌های آموزش و پرورش برای اجرای برنامه‌های اوقات فراغت هستند. این مراکز فضای تخصصی‌تر و متنوع‌تری برای فعالیت‌های فرهنگی، هنری، قرآنی، اردویی و مهارتی در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌دهند. در ناحیه چهار نیز دارالقرآن المهدی در تابستان امسال کلاس‌های آموزشی، فرهنگی و مهارتی برگزار کرد و در زمینه شناسایی و پرورش استعدادهای قرآنی نقش داشت. همچنین ظرفیت کانون کوثر ولایت برای برنامه‌های فرهنگی، هنری، مهارتی و اردویی مورد توجه قرار گرفت.
آیا برای شناسایی و پرورش استعدادهای هنری، فرهنگی، قرآنی و ورزشی دانش‌آموزان برنامه ویژه‌ای داشتید؟
بله. یکی از اهداف اصلی برنامه‌های تابستانی، استعدادیابی بود. ما معتقدیم بسیاری از استعدادهای دانش‌آموزان در کلاس‌های رسمی مدرسه فرصت بروز پیدا نمی‌کنند. تابستان این امکان را فراهم می‌کند که دانش‌آموز در حوزه‌های مختلف تجربه کسب کند و علاقه و توانایی خودش را پیدا کند. برای همین در رشته‌های ورزشی، هنری، قرآنی، فرهنگی و مهارتی فرصت تجربه و فعالیت فراهم شد و دانش‌آموزان مستعد نیز برای ادامه فعالیت در طول سال تحصیلی شناسایی شدند.
با توجه به افزایش آسیب‌های اجتماعی در فضای مجازی، چه آموزش‌هایی برای ارتقای سواد رسانه‌ای دانش‌آموزان در تابستان ارائه شد؟
رویکرد ما این نیست که دانش‌آموز را از فضای مجازی جدا کنیم؛ بلکه باید استفاده صحیح و مسئولانه از فضای مجازی را به او آموزش دهیم. موضوعاتی مانند تشخیص اخبار جعلی، حفظ حریم خصوصی، امنیت در فضای مجازی، مدیریت زمان استفاده از تلفن همراه، رفتار مسئولانه در شبکه‌های اجتماعی و شناخت آسیب‌های ارتباطات مجازی باید در برنامه‌های فرهنگی و تربیتی مورد توجه قرار گیرد. در کنار این آموزش‌ها، تأکید ما بر افزایش فعالیت‌های حضوری، ورزشی، هنری و اجتماعی است تا دانش‌آموز بتواند بخشی از نیازهای ارتباطی و سرگرمی خود را در فضای واقعی و سالم تجربه کند.
خانواده‌ها تا چه اندازه در طراحی و اجرای برنامه‌های اوقات فراغت مشارکت دارند؟
خانواده یکی از ارکان اصلی برنامه‌های اوقات فراغت است. اگر برنامه‌ای بدون توجه به نیاز و علاقه خانواده و دانش‌آموز طراحی شود، طبیعتاً موفقیت آن کاهش پیدا می‌کند. در برنامه‌های امسال تلاش شد ارتباط میان مدرسه، خانواده، کانون‌ها و مجموعه‌های محلی تقویت شود. حتی در دستورالعمل فعالیت‌های تابستانی ۱۴۰۵ بر تعامل با خانواده‌ها و مساجد محله و توجه به نیازهای بومی تأکید شده است.
آیا دانش‌آموزان مناطق کم‌برخوردار نیز به امکانات و برنامه‌های تابستانی دسترسی برابر دارند؟
عدالت تربیتی یکی از اولویت‌های اصلی ماست. نباید محل زندگی یا توان اقتصادی خانواده باعث شود دانش‌آموزی از فرصت رشد و شکوفایی استعدادهایش محروم شود. به همین دلیل تلاش شده پایگاه‌ها در نقاط مختلف فعال باشند و هزینه حضور دانش‌آموزان تا حد امکان کاهش پیدا کند. در ناحیه چهار نیز اعلام شده که بسیاری از رشته‌ها به صورت رایگان ارائه شده‌اند و برخی امکانات ورزشی و اردوها نیز بدون هزینه یا با هزینه بسیار پایین در اختیار دانش‌آموزان قرار گرفته است.
چه اقداماتی برای افزایش نشاط، امید و مهارت‌های زندگی دانش‌آموزان پیش‌بینی شده بود؟
نشاط دانش‌آموز فقط به معنای تفریح نیست. ما نشاط را در کنار سلامت روان، ارتباط اجتماعی، اعتمادبه‌نفس و احساس توانمندی تعریف می‌کنیم. فعالیت‌های ورزشی، اردوها، کارهای گروهی، برنامه‌های هنری، مهارت‌آموزی و ایجاد فرصت برای مشارکت دانش‌آموزان، همگی در همین راستا طراحی شدند. وقتی دانش‌آموز احساس کند یک مهارت را یاد گرفته، در یک فعالیت گروهی موفق بوده یا استعدادش دیده شده، همین موضوع به افزایش اعتمادبه‌نفس و امید او کمک می‌کند.
تشکل‌های دانش‌آموزی مانند بسیج دانش‌آموزی، هلال احمر، پیشتازان و مجلس دانش‌آموزی چه نقشی داشتند؟
ما تشکل‌های دانش‌آموزی را فقط برگزارکننده برنامه نمی‌دانیم؛ بلکه آنها را بستر تمرین مسئولیت‌پذیری و مشارکت اجتماعی می‌دانیم. دانش‌آموز باید از حالت مخاطب صرف خارج شود و خودش در طراحی، اجرا و مدیریت برنامه‌ها نقش داشته باشد. تشکل‌هایی مانند بسیج دانش‌آموزی، هلال احمر، پیشتازان و مجلس دانش‌آموزی می‌توانند در حوزه‌هایی مانند امداد و نجات، فعالیت‌های اجتماعی، اردو، کار گروهی، مسئولیت‌پذیری و مشارکت دانش‌آموزی نقش‌آفرینی کنند.
آیا برنامه‌ای برای آموزش مهارت‌های اجتماعی، کارآفرینی و مسئولیت‌پذیری دانش‌آموزان در تابستان وجود دارد؟
بله، و این موضوع از محورهای مهم رویکرد مهارت‌محور امسال است. هدف ما این است که دانش‌آموز فقط مصرف‌کننده برنامه نباشد؛ بلکه کار گروهی، ارتباط مؤثر، حل مسئله، تصمیم‌گیری، مسئولیت‌پذیری و خلاقیت را تمرین کند. طرح «هر دانش‌آموز یک مهارت» نیز دقیقاً در همین مسیر تعریف شده است؛ یعنی مهارتی که دانش‌آموز یاد می‌گیرد باید بتواند در زندگی واقعی برای او کاربرد داشته باشد.
چگونه میزان موفقیت برنامه‌های اوقات فراغت ارزیابی می‌شود و شاخص‌های شما چیست؟
صرفاً تعداد ثبت‌نام‌ها برای ما ملاک موفقیت نیست. شاخص‌های ما شامل میزان مشارکت و استمرار دانش‌آموزان، رضایت خانواده‌ها، کیفیت اجرای کلاس‌ها، میزان یادگیری مهارت، کشف استعدادها، حضور دانش‌آموزان در فعالیت‌های گروهی و میزان استقبال از رشته‌های مختلف است. همچنین بازدیدهای میدانی از پایگاه‌ها، گفت‌وگو با مربیان، دانش‌آموزان و خانواده‌ها و بررسی کیفیت برنامه‌ها، در ارزیابی عملکرد پایگاه‌ها اهمیت دارد.
مهم‌ترین دغدغه و چالش معاونت پرورشی در اجرای برنامه‌های تابستانی چیست؟
هیچ دانش‌آموزی از فرصت رشد و تجربه در تابستان محروم نماند، در کنار آن، تأمین منابع، دسترسی عادلانه به امکانات، جذب مربیان توانمند، تأمین فضاهای مناسب و مهم‌تر از همه، طراحی برنامه‌هایی که واقعاً برای نسل امروز جذاب باشد، از چالش‌های جدی ماست. امروز دانش‌آموز انتخاب‌های بسیار زیادی دارد و بنابراین برنامه آموزش و پرورش باید از نظر کیفیت و جذابیت، توان رقابت داشته باشد.
اگر بخواهید یک پیام به خانواده‌های البرزی بدهید، چرا باید فرزندان خود را در برنامه‌های تابستانی آموزش و پرورش ثبت‌نام کنند؟
به خانواده‌ها می‌گویم تابستان را فقط به معنای تعطیلی مدرسه نبینند. این سه ماه می‌تواند فرصتی باشد که فرزندشان یک مهارت جدید یاد بگیرد، دوست‌های جدید پیدا کند، استعداد خودش را کشف کند، ورزش کند، فعالیت اجتماعی داشته باشد و اعتمادبه‌نفس بیشتری پیدا کند. از طرف دیگر، برنامه‌های آموزش و پرورش در محیط‌های شناخته‌شده و با حضور مربیان و عوامل تربیتی اجرا می‌شود و تلاش شده هزینه حضور دانش‌آموزان نیز تا حد امکان پایین باشد.
برخی خانواده‌ها معتقدند برنامه‌های اوقات فراغت آموزش و پرورش تکراری است و جذابیت کافی برای نوجوانان ندارد. پاسخ شما به این انتقاد چیست؟
این انتقاد را باید جدی گرفت. ما معتقد نیستیم که همه برنامه‌های گذشته بدون اشکال بوده‌اند. نسل امروز تغییر کرده و علایق او نیز تغییر کرده است. بنابراین برنامه‌های پرورشی هم باید متناسب با این تغییرات به‌روز شوند. یکی از دلایل تأکید ما بر طرح «هر دانش‌آموز یک مهارت» همین است؛ یعنی دانش‌آموز انتخاب بیشتری داشته باشد و فعالیت‌ها از حالت کلاس‌های تکراری خارج شوند. همچنین استفاده از ظرفیت‌های هنری، ورزشی، فناوری، اردو و فعالیت‌های گروهی می‌تواند جذابیت برنامه‌ها را افزایش دهد.
با توجه به گرایش دانش‌آموزان به فضای مجازی، آموزش و پرورش چگونه می‌تواند فعالیت‌های حضوری را برای آنان جذاب‌تر کند؟
رقابت با فضای مجازی با ممنوعیت فضای مجازی امکان‌پذیر نیست؛ باید جذابیت فعالیت حضوری را بالا ببریم. دانش‌آموز باید در برنامه تابستانی چیزی را تجربه کند که در فضای مجازی نمی‌تواند به دست بیاورد؛ مثل کار تیمی، ورزش، اجرای تئاتر، اردو، ساختن یک محصول، تجربه یک مهارت، مسابقه، ارتباط با دوستان و نقش‌آفرینی واقعی. به همین دلیل اولویت ما فعالیت‌های حضوری و تعاملی است و فضای مجازی می‌تواند به عنوان ابزار مکمل در کنار آن قرار گیرد.
آیا برای دانش‌آموزان مستعد اما کم‌بضاعت، امکان استفاده رایگان یا با تخفیف از برنامه‌های تابستانی فراهم شده بود؟
بله، تلاش ما بر این بوده که مسائل مالی مانع حضور دانش‌آموزان نشود. در ناحیه چهار اعلام شده که بسیاری از رشته‌ها به صورت رایگان برگزار شده و برای استفاده از برخی امکانات ورزشی و برنامه‌های فرهنگی و اردویی نیز تسهیلات در نظر گرفته شده است. نگاه ما این است که استعداد نباید به دلیل وضعیت اقتصادی خانواده از بین برود.
برنامه‌های تابستانی تا چه اندازه می‌تواند از آسیب‌هایی مانند اعتیاد، خشونت، انزوای اجتماعی و وابستگی به فضای مجازی پیشگیری کند؟
اوقات فراغت به تنهایی نمی‌تواند تمام آسیب‌های اجتماعی را حل کند، اما می‌تواند یک عامل پیشگیرانه بسیار مهم باشد. دانش‌آموزی که در یک محیط سالم ورزشی، هنری، فرهنگی یا اجتماعی حضور دارد، مهارت ارتباط با دیگران را تمرین می‌کند، احساس تعلق پیدا می‌کند و یک مربی و گروه همسال سالم در کنار خود دارد، طبیعتاً فرصت کمتری برای گرفتارشدن در برخی آسیب‌ها خواهد داشت. بنابراین هدف ما فقط این نیست که دانش‌آموز در تابستان سرگرم باشد؛ هدف این است که شبکه‌ای از تجربه‌های مثبت، ارتباطات سالم، مهارت‌آموزی و احساس تعلق برای او ایجاد کنیم. این همان جایی است که اوقات فراغت از یک برنامه تفریحی به یک برنامه تربیتی و پیشگیرانه تبدیل می‌شود.
